Droka Bxwed Qereman

Em ji fermaneke Osmaniyan dizanin ku Canbegn li bakur Kurdistan beek ji Qeremanan e par wan e ku nen Xorasan.

08 Kasım 2017 arşamba | PolitikART

ore RE


Li bakur an j li seranser Kurdistan ez ti caran li rast lke bi nav Qereman nehatim. Ten Tirk di droka xwe de qala Karamanoullar yan kurn Qeremanan dikin wan wek Tirk nan didin. L di rastiye de Qeremaniyan, li bajar Karaman a li bar Anadol dewleteke bi v nav damezirandine gelek avahiyn drok li d xwe hitine. Di saln 2001 2003an de dema ez m Xorasan, li bajar Axan li rast Qeremaniyn kober hatim. Di nava xelk de di pirtkn Faris de ev wek Tafa Qeremanl derbas dibe. Ew daek a l ya li dawya nav wan, wek ku Tirkiye j nan dide, ew ji Anadol ne. Bajar Karaman nav xwe ji v la Kurd girtiy. Ew kng awa by? Ez hewl bidim ku bersiva van pirsan bidim. 


Nav Qereman?

Peyva Qereman ji Ereb t, Tirk j v bi kar tnin ev peyv ketiye nava Kurd j; di ziman me de bi pirran di wateya mrxas, egd btirs de t bikarann. Bi v ve girday, hinek jdern Ereban j dest nan dikin ku ew v yek li mirovn btirs re dibjin. Hinek nsern Tirk j dea dikin ku Qeremaniyan ji ocaxn komir, komir dianne Ermenek-Qonya ji bo r kincn wan re dibn, ji wan re gotine Qereman (mr re). L ya her rast ji aliy Prof. Uzunarili ve te nivsn. Ew dibje, Sala 1228an serok la Qeremaniyan Nr kur Sadddn (Nr Sof) e kur w j Kermddn Qereman e (?-1261). Qeremanyan nav xwe ji la bi nav Qereman girtiye. 

Wek em dizanin ku pirraniya ln Kurd nav xwe ji serokek yan j ji cihek digirin. htmalek heye ku di v serdm de kom dev ji nav xwe y kevin berdabe nav n yan Qereman ji xwe re girtibe. Prof. Faruk Sumer j ve yek tne ziman: Kur Nreddn Sof Qereman nav xwe da malbat. Em dizanin ku pirraniya serokn Qeremaniyan ji Bexdil yan j ji amlyan (Dulkadir ne) derketine.


Droka Qeremanyan a kevin

Li gor jdern heta roja ro derketine hol dest nan dibe ku, war Qeremaniyan ji ber de Xorasan a mezin bye. Dibe ku di nava Xorasan de kober bn yan j bi zora hzn din cih xwe guherbin. Lewre ew carinan li dora Gola Baykal, carinan li Hwe carinan j li Mangilak (rojhilat deryaya Kesk/Xezer) xya dikin.

Drokzan Tirk, Sumer, ji ecer Terakm radigihne ku, Oxuz, ji sedsala 10an bi vir de li Mangilak (rojhilat Behra Kesk-Xezer) dijn. Ew, bere gireday xan Altinorduy; pa j gireday xan Salur e li Hwe danitine. Pit ah Melk mir, Oxuz belav bn beek ji wan Mangilak. Serokn wan, Klk, Kazan Qereman bn. Pirraniya wan ji ln mna; Eymr, Doger, Igdir, avuldur, Karkin, Salur Axar bne. Osman van lan demek wek -Ok, pitre j wek Boz-Ulus j binav dikin. Salurn li Mangilak du be bn: Yen hundir yn ji derve. Di ss XVIan de ji Salran, Yamut, Ersari, Teke (milan) Sarik derketin. Vana sala 1863an, 196  500 kon bn (A. Vanbery). Bi rn Mangit Kalmukan ew n Xorasan Balhan.   Uzunarili j xaleke din a balk radigihne: Ji v l beek em di nava sedsala 12an an de li Mevarannehr beeke din j em di dema Beran avabn de li Ezerbeycan dibnin.



Hatina Anadol

Sumer, li ser hatina Qeremaniyan a Anadol dibje, Ew bere hatin Genc Berda. Bi hatina Moxolan re hatin Swas. 

Li wir bedar serhildana Bav sheq bn pitre ji n dora Ermenek (Qonya). 

znarili j dibje, Beek j sala 1228an - serdema Alaaddn Keykbat I. e - li Ermenak bi cih bn. Kermddn Qereman (?-1261) Ermenak heynan bi n ve nav bajr kir Kamerddn.  

Drokzan Tirk Yazicioglu j v yek misoger dike: Qereman ji Avaran in. Li gor droka Ermenan a anonm a ji sala 1300 ve may, serok Avar, slam Beg, sala 1254an li perav sorya bajar Cracca (Kiz Kulesi- Silifke/Mersn) talan kir. Uzunarili j dibje, Sala 1261an Qereman Beg bi biray xwe Bumsuz Zeynelhec ve r ser Selqiyan dike. Pit erek xwnrij Qereman tk n, Bumsz Zeynelhac dl ketin hatin bi dar ve kirin.

Heman sal Qereman dimire. Kur w y mezin ejmseddn Mehmed dikeve na w.


Mrxasiya Qeremanan

Sala 1276an Moxol Selq dibin yek r Qeremaniyan dikin. Di er li derbenda Goksu de hzn ttfaq li hember Qeremaniyan tk diin.

Sala 1277an Qeremaniyan bajar Qonya dorpe kir. Pit ern direj, Qonya teslm b l xelk desthilatdariya Qeremaniyan nepejirand. Bi ser w de Memed Beg Qereman kur Izzedn, Giyasuddn Siyavu (Cimri) Selq kire rveber. Bi ser hatina Moxolan re, Memed Beg vedikie Mersn. Heman sal Memed Beg di er de ji aliy Moxolan ve hat kutin.

Gazan Xan Moxol ji bo mrxasiya Qeremanan dibje, Heger ew Tirkmen Qereman nebyana, hespn Moxolan heta cih ku roj l die ava, d biyana.


Dewleta Qereman (1256-1487) 

Jdern Tirk dibjin, Qereman ji sala 1327an heta 1417an serbixwe bn. Beriya saln 1327am gireday Selqiyan nan didin. L mriv dikare bibje, bi hatina wan a Ermenak (1228) re dewlet damezirandine. Pit saln 1487an mirov dibne ku carinan ketine bin dest Memlkan, Osmaniyan, Tmr Pezgewran.

ahabeddn Omer dibje, Zagonn Qeremaniyan bhempa bn, deftern xwe yn erd; 25 hezar siwar, 25 hezar j eskern xwe yn piyade hebn. Ji xeyn wan j ji hzn lan j sd werdigirtin.


Tkona li hember Osmaniyan

Di w serdem de, yek ji dewletn din n li Anadol hat damezirandin j Osman bn. Di serdema Yildirim Beyazit de wan r mrekiyn Kurdan n mna Aydin, Mente, Germiyan, Sarxan kir di dawiy de j ser Qeremaniyan. Tkona Qeremaniyan a li hember firehbna Osmaniyan her dewam kir li deta Qonyay, sala 1387an ew tk birin. Alaaddn Beg Qereman, dema Yildirim li Rumeliy b r Enqer kir ew der girt. Bi ser v de Bayezt j r Qeremanan kir. iltberger li cem Bayezit wiha qala er dike, Yildirim bi 160 hezar leker ser wan. Qereman j 70 hezar bn. Li Qonyay er kirin l herd al j bi serneketin. Pa, Osmaniyan bi dizka 30 hezar lekern xwe andin pita Alaaddn ew tk birin. W, xwe sparte keleha Qonyay, dema Yildirim kete nava keleh w r Yildirim kir. Heger xelk keleh alkariya w kiribya, ew bi ser diket, l nekirin lewma ew dl ket Yildirim ser w jkir. 

Bi v away sala 1398an daw li Qeremaniyn Qonyay hat. Li Mt, Ermenek, el Tael desthilatdariya Qeremaniyan bi x Hesen dewam kir. Di dema Tmr de girday w Qeremaniyan dsa desthilatdariya xwe bi dest xist. Pit re gelek caran ketin bin parastina Memlkan.

Di saln 1442an de em dibnin ku brahm Beg Qereman bi Xaperestan re, li hember Osmaniyan dikeve ttfaq bi ve re Enqere, Kutahya, Afyon, Bolvadin, Beypazari, Hamideli tn ewitandin.(2) Siltan Murat bi Xaperestan re atiy dike hem tola xwe ji Qeremaniyan dihilne. Chn ku t re derbas dibe, kevir li ser kevir nahle bi tev lekern xwe dest dirjiya jinan dike. Ji Qeremaniyan re Akehr, Seydehr, Beyehr dimnin (2). 


Belaya ser Osmaniyan bn

Li Anadol ji bo Osmaniyan pirsgirka may Qereman bn. Pwst b ji bo wan areyek bibnin. L ew pirsgirk b sedem ku Osman bi Hesen Dirj-hakm ran- re bne hember hev. Desthilatdariya Qereman ya li navenda Anadol sala 1468an daw l hat. L tkona begn Qeremanan li Torosan hna j dewam b. Ew yek b sedema nexweiya di navbera Memlk Osmaniyan de j. Sala 1472an arta Qereman Pezgewran Tokat bi erd re kirin yek dvre, r Akehr kirin. Pezgewran, ji Pr Ehmed biray w y Qereman re, di fermandariya Zeynel Beg de arteke ji 30 hezar kesan pkhat and. L sala 1472yan Osman di er de bi serketin. 


Parebna Qeremanyan 

Di serdema Pezgewran de nav du komn Qereman derbas dibe. Di vir de parebnek heye, l em nizanin sedma w parebne i ye. Ji bo komek ji wan her daw nav Qasim Beg Qereman sala 1478an derbas dibe. 

Koma duyemn j ji destpka sedsala 15an ve, li Berda-Gnc bi cih by ye ku endamn w neviy Emr Qereman in. Li wir tevl ah smal bne. 

Di dema ah smal de ew li Aran dijn. Ji beg w l Beyrem, Xorasan girt pitre b waliy eyaleta ku Belx, Murxab Gurcistan di nav de ye. Ew sala 1512an di er Ozbekan de mir. 


Tsra li ser damezrandina Safewiyan

Di serdema dewleta Safewiyan de, pirraniya Qeremaniyan gihitin ah Ebbas bne xwed statu. Yek ji kesn her binavdeng w dem Biram Beg Qereman bye ku bi xwka ah Ebbas re zewiciye. Lewra yek ji komn hza Safew damezirand Qereman bi xwe ne. Eger Qereman hzn din n Kurd nebyana Safew j, ah Ebbas j dernediketin hol. Li ser mil wan, Safewiyan hz kom kir bne xwed dewleteke mezin. Biram Beg, Xorasan ji dest dagirkern Ozbek rizgar kir tixbn ber yn Xorasan careke din xz kir dest dan ser Herat Belx. Sala 967an, ji ber mrxas netirsiya xwe heta nav dil dijmin b l di v er de t kutin. Wek din mirov dikare qala Zolfeqarxan Qereman bike ku di darekirina welt de, 133 salan pit ah, wek kes her bi hz xwed desthilat b. Di dema ah Ebbas yekem de li cih her bilind b. L dvre bi dest ah hate kutin. Ji ber ku ah ji hebna wan ditirsiya ev yek kir. ro li Xorasan Kurdn her xas ew in hna j rresmn Kurd didomnin.

Li Xorasan, Qereman li bin iyay aycan li dora bajar Axan dijn. Ben Qeremanan wek ln; Mayvan, gan, Qasiman, adkan Het Merx xya dikin. 


Qeremanyn li navnda Anadol

Em ji fermaneke Osmaniyan dizanin ku Canbegn li bakur Kurdistan beek ji Qeremanan e par wan e ku nen Xorasan. Ferman wiha ye: Ji Beg Enqere ji Qadiyn li w herme re! Te ji min re name andiye, ku Canbeg ji tafa Qeremanl y di nav snorn Aksaray Enqere de;   Bozcal y ji tafa Haymana diziy dikin. Bazirgan, rw geln wir dilnin mirovan dikujin. Gelek l in, ji ber ku li wir nitecih in, nein ser. L dema ev ferman gihite destn te, here ser wan wan bixe dest. Yn ku ev karn xerab nekirine, dest nedin wan. Sal 998 (mlad 1585).

Ji v ferman bi awayek zelal diyar e ku Canbeg girday Qeremaniyan in hna j ew li cih xwe y kevn in.

Hinek jder Canbegan girday Bexdiliyan dest nan dikin. Bexdil yek ji 24 zendn Oxzan e. Di deftera Osmaniyan a Tahrr de wek Konar-goer Tirkmen Ekradi Tafes derbas dibe. Ji keviyn Dcle hatine Qonyay nav xwe dane Chanbeyliy. Beek li Akehir beek j li Hayman bi cih bn. 

Bi texmna min, nav Qeremaniyan y kevin Badil ye yan j Osmaniyan ew ku ji Qeremaniyan veqet di na rvebir re got, Bexdl; yan yn bi ziman began. Bi qas t zann, Badil biqas 125 l, di dema Abbasiyan de anne Anadol. Wek din, Canbeg di nava Qereoriyan de, di nava Milan de gelek federasyonn din de j xya dikin.


Canbeg lingek dewleta Qeremaniyan e

Zenda Canbeg bi nav Heft Zend di dema Osmaniyan de li Kutahya-Sarisu Qeream bi cih kirin. z j li ser v yek dibje, Canbeg ji Bexdliyn Oxzan e. Bexdil, yek ji pnc lan e ku hukumdar derxistiye. Li bakur Suriy, mil Tirkmenn Bozok pk tnin. Di nava Tirkmenn Heleb de j hene di avabna dewleta Safew de cih girtine.


Cihn Canbeg-Qeremaniyan 

Ji w desthilatdar rxistina bi hz j t fhmkirin ku Canbeg lingek dewleta Qeremaniyn bi hz bye. Yn li Anadol man, nav xwe dane ser qeza Cihanbeyl wek din j, di navbera Polatli Cihanbeyliy de li Swas, Semsr gelek bajarn din j Canbeg-Qereman hene. 

 

Dn Qeremanyan

Li ser ola Qeremaniyan ev hevoka li jr gelek agahiyan dide. Li gor droknsn w dem, ji Qeremaniyan re Qizil borkl ayaxi arikli-Kumsor ling bi arox/kalo dihate gotin. Ew kumsor d pitre bizivre, Sersorit-Qizilbat-Elewt tiy. ro Qeremaniyn li navnda Anadol misilmann Sun, yn li Xorasan j ne.


125

YEN ZGR POLTKA