Rwtiya welatan kliyn cemid dicivne

Di Kurmanciy de ji bo iya j gelek nav hene, l bel dsa j navn weke cebel, kuh dax ji zimann cran girtine. Peyvn Cebel ekrad, Kuh- nuh, Qerecdax hwd, hene. An em dikarin bibjin ku iya ji bo Kurdan dost her ba e. Dema dibjin kurt, iyay yan Kurd iya j Kurdistan welat iyay xweik e.

08 Kasım 2017 arşamba | PolitikART

Luqman GULDIV


Li bajar Lehistan Krakow bi kuratoriya Dr. Joanna Bochenska li Pirtkxaneya Bajr pangeheke wneyan a wnegir iyager Gokmen Onay ji Bazd hat vekirin. Pangeha ku 5 Cotmeh deriy xwe bi nav "Xwed Kurd afirandin da ku iya xal nemnin" w heta 11 Mijadar j ji xelk re vekir be. Li ser v pangeh bi git li ser fotograf, maneyn wne, estetka w, tecrbeya exs fotograf weke huner em hem bi Dr. Boshenska hem j bi Gokmen Onay re peyivn.

Fotograf, nexasim j kleyn kliyan ji ber rawestandina kliy di wneyek cemid de tesreke ecb li mirovan dikin. Kadraj, reng, ron vediguherin hmann ku encama huner tesra li temaevan w diyar dikin. L gelo, hunerek dikare b dildariy ten weke pe bibe hostekariyeke ferd? Tita Gokmen Onay li ser wnegiriya xwe dibje, bersiv dide v pirs j: "Dema min ev kar kir, min xwe azadtir hs kir. L hna j ji bo ez debara xwe bikim, di kar cuda de dixebitim. L ez bi xwestekeke mezin fotografan digirim. Ti hewldana min nne ku ez v kar weke peyek bikim." Sohbeta bi canik Bochenska camr Gokmen re li ser fotograf, pangeh huner ji bo we xwendevann ezz e.



Ez dixwazim bi tercha we ya ji bo nav pangeh dest bi pirsn xwe bikim. ima "Xwed Kurd afirandina da ku iya xal nemnin"?  

(Ji ber ku biryara nav Dr. Bochenska daye, ew bersiv dide) Nav v pangeh ji peyva orjnal "Allah Kurtleri yaratti daglar hali kalmasin diye (Xwed Kurd afirandina da ku iya xal nemnin)". Ez gotineke orjnal bi kar tnim ji ber ku heger wisa nebe, fikra v peangeh w ne zaf zelal be. Em ba dizanin, ev gotineke ne ba b ji bona Kurdan ya ku Tirkan carinan bi kar dian. gelek gotinn din yn wisa hebn...L gava ku min weke jineke biyan, ji derve ev gotin bihst ji bo min wek helbest dihat. Heger em peywenda xerab rakin, peyv bi xwe balk xweik in j. Yan b guman em dikarin peyva "hali" weke "ten" fm bikin. ev pangeh, maneyeke wisa j heye ku em di nava tartiy de ronahiy bibnin. Bi qas ku Tirk ewqas peyvn xerab ji bo Kurdan bi kar tnin, em niha ji ber v yek xem nexwin hz peyde bikin ku bedewiy di nav wan de bibnin. Heger em dikarin bibnin belk Tirk j dikarin, heger bedew neku kirtiy bibnin, nikarin ji diln xwe rakin. Problema wan ev e ku bi dirjay, gelek salan ten xerab didtin ji ber ku rejm ten behsa xerabiy dikir. Ew ji w ditirsiyan, rejm xwest w ji hol rake. Em dibjin metirsin, bedewiy bibnin, em j ro di nava peyvn we yn xerab de dixwazin bedewiy bibnin. Lewma nav pangeh fikra min b, l bi dil Gokmen j b. Ji ber ku wneyn w j dinyayeke wan a wisa heye ku div mirov raweste bi dqet li wan binihre. Carinan em dinyayeke pir sade xemgn dibnin, l h j ew dikare bedewiya mirovan bi detayn pik, bi dqeta ji bo hs tevgern wan nan bide bi ya min berhemdar j ev e, ne ku peykern mezin bi zr. 

Min Gokmen beriya bi salan nas kir, ji destpka nasandina min a Kurdistan Bazd sala 2002yan, l ten niha min karib pangeha w saz bikim. W negatfn xwe dan min da ku karibim wan bi qaliteyeke ba scan bikim da ku em bi hev re wneyan ji bo ve pangeh hilbijrin. Min gelek wneyn w ber dtin, l gava ku min ew scan kirin, kfa min zaf j re hat min pirr xwest pangeha w li Krakow be. Niha em j ligel Xanima Chris Kutschera, Edith wneyn Gokmen ji bo Kurdistan Photolibrary ya projeya w ya online ji bo nivsandina droka Kurdan bi wne hazir dike. L hviya min j ev e ku ev pangeh li Ewrpay bigere. Ev by alikariya Kurdan mirovn derve ne mumkin e. Em bi hv ne kesn bixwazin alkariy bikin! Bi saya pitgiriya fona Navenda Zanist ya Lehistan (NCN) pangeh amade ye li xelk vekiriye.


Di pangeh de 52 fotografn ku cenab te girtine hene, pvann neqandina wan i bn? 

(Ji vir bi n ve Gokmen Onay berivan dide) Ev wne min Joanna bi hev re neqandin, l bel hevaln me j bi fikrn xwe ji bo v alkar dan me. Dema me ev fotograf hilbijartin, me hewl da ku rze-fotografek kin ku karibe Bazid girday w Kurdan bi her away fade bike. Me xwest bi hin wneyn ji alakiyn and, alakiyn spor, jiyan, ji jiyana poltk ya bajr, jiyana w der bi xwe bidin nan. 


Di v xebat de wek din keda k heye?

Li Krakow xwendekarn zanngeh xebatkarn pirtkxaneya bajr di pvajoya amadekariy ya pangeh de xwed kedeke mezin in. Fotografn ku me di pangeh de nandan, filmn negatf me bi waz dijtal amade kirin. Ez malavahiya her kesa bi keda xwe alkar bi me re kiriye dikim. 

Em dixwazin heman pangeh li welatn din j nan bidin. Dibe ku li Ewrpay li end welatn din j bte nandan. 



Heta niha end pangehn cenab te yn exs bn? 

Ber niha li Macaristan, li bajar Budapet di pangeheke tkel de fotografn min ch girtin. Pit erdheja li Wan, bi nav Wan hn dij bi fotografn ku ber erdhej pit erdhej hatibn girtin, me pangeheke tkel kir fotografn xwe tev xebatn hevaln xwe min nan dan. Ji ber v yek Krakow pangeha min a yekem a exs ye. Ez hewl didim bi hin fotografn xwe j tevl hin alakiyn huner bibim. 


Ma di navbera estetk vegotin de tewaznek heye? 

Balans peyva tewazn yan j aheng ya Kurd tne bra min. Deng gotina ku d di dawiya dem de dimne tne ziman. Di v arovey de  ew tita ku estetk e, bi dem re di nrna git de xwe digihne nirxek, aheng digire. Dema deklanor as dibe, d ew gewher bi xwe derdikeve. 

 

Di navbera fotografn re sp yn bi bhtir rengan de di war estetk vegotin de cenab te ferqeke awa dibne? 

Ji bo kesek nabne, reng bi gotineke and xwe dike. Dema roj derdikeve ronahiya w xwe dide der, hezar waz reng zv derdixne hol. Ji bo kesek ku av w dibne her ku pla reng nz hev dibe ferq zehmet dibe. L bel bi nihrna kor ji ber reahiya li ber av km dibe, ev ferq hesantir dibe. Di rastiy de fotografek ku em re sip dibnin, hn zelaltir t dtin. Fotografek bi bhtir rengan diwestne ne diyar e. Di v arovey de fotografn ku wate yan mijarek fade dikin di re sp de bi nihrneke hn zelal saf wney nan didin. L di fotografek rengn de ev bi baldariyeke zdetir ku av dixapne dibe. Yan j bi gotineke gilover em dikarin bibjin ku fotograf bireng behra nefs ne ji bo avan. 


Cenab te bi daxwaza xwe xwest bibe hunermend fotograf yan byeran kir tu bib wnegir? 

Bi awayek xwezay huner min wne kirin bi p ket. L min nedixwest ku ez weke peyek v kar bikim. Di zaroktiya xwe de min xeyal dikir ku bibim wekarek, l min nedixwest ez girday v daxwaza xwe bimnim. Di demek de ez difikirm ku xzkirina resman w min snordar bike, min fotograf nas kir. Dema min ev kar kir, min xwe azadtir hs kir. L hn j ji bo ez debara xwe bikim, di kar cuda de dixebitim. L ez bi xwestekeke mezin fotografan digirim. Ti hewldana min nne ku ez v kar weke peyek bikim. 



Dema cenab te fotografn iyayn Kurdistan Kurdan girtin, di v dem de her zde i bala te kiand, di pvajoya dem de te i guhertin dtin? 

Di ziman Ereb de 600 navn htir hene, dsa di ziman nnut de 30 nav berf hene. Di Kurmanc de ji bo iya j gelek nav hene, l bel dsa j navn weke cebel, kuh dax ji zimann cran wergirtine. Peyvn Cebel Ekrad, Kuh- Nuh, Qerecdax wek din hene. Ango, em dikarin bibjin ku iya ji bo Kurdan dost her ba e. Dema dibjin kurt, iyay an Kurd iya j Kurdistan welat iyay xweik e. awa ku Kapadokya welat hespn xweik be, ew j weha ye. L bi fikra min ne rast e ku em Kurdistan ten weke welat Kurdan bibnin, w dem em ber xwe ji wan iyayn ku dost wan yn her ba in, diguhernin. Ji ber v yek ez Kurdistan weke welat iyayan, mna Katmandu dibnim dixwazim nav Kurdistan bi v reng bi kar bnim. Hv dikim rojek b ku dema me got Kurdistan, herkes mna ber weke welat iyayan v nav bi kar bne. L bel ro iya bi bendavan dixeniqin b nsan tn hitin. Li bajar kleka av, daketina deryay weke civakbnek t dtin. Lbel li zozann bilind j iya seyrangehn cvakbn ne. Li iyayan govend mil bi mil, li Deryare horon dest bidest, li det bozlak epik biepik, li ege zeybek til bi til ye. Guherna li iya iqas hindik be j, her titn nsan yn din ewqas bi lez diguherin. Fotograf arika kliyn her xweik e, l ji bo fotografek brann bigirin gelek insan ji iyayan dihatin dikann fotografan. Pit ku mekna wnegiriy ji dikanan derket kete nav destan, her dema ku mekne didtin deng fla dibihstn dikeniyan. Pit demek fotograf d b navgneke danstandin. Zarokan bi kfxwe li pey fotografvanan baz dida, pr kal j bi meraqeke veart di bin avan re li kadraj temae dikir. L w dema ku d fotograf weke dellek hat bikarann, nsan d j aciz bn r makneya fotograf kirin. Mixabin di dawiy de zarok teslm deklanor bn dest xwe rakirin. Bi v yek fotograf d di war sembol de di navbera deklanor tetika sleh de as ma. Belk j w dualzma v huner ya miqabil pns r w ji v der dest p bike. 


Ji bil Kurdan iyayan j hin mijarn fotografn cenab te hene gelo? 

Li cih ku ez digerim li welat ku rya min t re derbas dibe, hewl didim ku tevl alakiyn herm bibim. Ev j di fotografn min de t dtin. Fotografn festval, pbirk yan j yn di alakiyn siyas de hatine kiandin, dihle ku ew bajar ku mirov l digere batir fm bike. B guman mekan bandoreke mezin li ser mijara fotograf dike. Ya rast, ew kliya cih ku mirov l ye deriy esas y kompozsyona mirov ye. Xebatn min bi v reng cihereng dibin. Di gelek fotografn ger get de ez byer, insan yan j xwezaya li kolaneke ji rz digirim. Hin caran ez van weke rzefotografan, weke rokek digirim. Weke mnak, weke karwan asya ya dixwest bie Filstne yan j bajarn antk yn Ege ye.



Weke hunermendek fotograf, maneya fotograf ji bo cenab te i ye? 

Di ziman Yewnan de wateya foto ronah ye graf j nivsandin e. Bi awayek git ev peyva ku t wateya nivsandina bi ronahiy, Kurd de roka stavk tne bra me. Ev peyv ji s tav bye. 

rok gelek balk e. rok behsa perwerdeya mrzayek li Endern dike. Mrza, di bin erd de bey ku ronahiya tav bibne perwerdeya xwe didomne. Ji nik ve ji nav dwr ronahiyek dibne. Ji ber ku ti car trjeke ronahiy ya bi v reng nedtiye, hi w ji ser w die. var dema mamostey w t perwerdey pirsa v stavk dike. Mamostey w dema dixwaze ku tita dtiye terf bike, dibje, Ji nik ve weke rek ji dwr kete hundir. Min xwest ez w bigirim, l bel di nava hundir de weke mij belav b. Dema min bi av xwe ew opand, av min ewitandin. Ewqas diewis ku li pit dwar ku l diket s dikir. L pit demek wenda b. L diyar b ku ji derve hatib. Ew i b? 

Mamostey w rew dizane rsipiyan agahdar dike. Dibje, Eger em bi derbek re ji Mrza re qala dinyaya derve bikin, ew hi xwe ji dest bide bibe mecnn. Ew titan bi xe ber lpirsn, b ka ima ji bo perwerdey hatiye hepskirin. Di v mijar de herkes scdar e. 

Ji ber v yek di bernamey de guhertin dikin qonax bi qonax her roj perwerdeya ronahiy didine. Ev pvajo dib weke roka stavk. rok, weke hundir makneyeke wnegiriy ya dij fade dike. W kliya ku dixwaze ronahiy bigire, bandor li min kir. Fotograf, berhema w kliy w fikr ye. Ev roka ku berovaj deaya ikeft ya Platon e, li cihek zanyariya derbar ronahiy de fade dike. Heger em ch, weke waz dem ya firehby bi nav bikin, fotograf ew arika dem ya kliyn girt ye. Rwt, rwtiyeke di dem de ye. Rewn ku ji wazn fotografan yn di dem de dibin, rokn xwe j ji ber ve tnin. 



Cenab te reng ronahiy awa bi kar tne? 

Di anda n de li dijber re, ne sp, sor heye. Ango reng bi waz otantk, statk nne. Dema reng, di spektrma przmatk de ji reng vekir, ber bi reng tar v diherike, emayeke dagirt derdikeve hol. Bi pirran rengn mat dibijrim. Weke roka stavk, bi waz arkeolojiy li ronahiy dinihrim ev bi dem re diyarker dibe. 



Min ji ronahiya ezman stavk diz




Cenab te bhtir fotografn insan yan j xwezay digire? Van mijarn di fotografan de cenab te ima awa dibijre?

Ya rast, ez li ser her du mijaran j bi pirran kar dikim. L bel dema ez portreyek insanek bigirim, ev ji bo min hinek taybettir e. Ez weha bibjim; bi fotografan bi insanan re, bi xeyaln wan, droka wan, hviyn wan bi andn wan re ez dikarim bhtir elaqedar bibim ez dixwazim wan bi temam weke rastiya wan fade bikin. rokeke ku nivskarek der bar jiyana gundek de nivsandiye, ez li w gund dijm, w bi fotografan fade dikim. Bi v yek tev ku ez li pit kadraj me j, bi awayek di nav w arika fotograf de ez cih xwe digirim. Bi kurtas, dema ez bi wan insann fotograf re w kliy parve dikim, dibim mvan jiyana wan, ew fotografn ku min ew girtine ji bo min dibin taybet.

 

Wer xuya dike ku di fotografn xwe de hun girngiyeke taybet didin Serhed, pirran j Bazid; ima Serhed Bazid?

Hmaneke sereke ew e ku ev erdn li wan hatime din ne. Serhed hermeke ku ez xwezaya w, mirovn w pirr ba nas dikim, aramiy dixe nava dil min. Her Bazd e, cihek weha ye ku ewqas di nava kezeba min de cih xwe girtiye ku di rwtiyn dr de tim avn min li iyayn w digerin. Ez hez dikim newaya dostane ya ay kram dike ya dengek ez nas nakim, bibihsim. Dema ku ez ji Bazd vediqetim, silbn drbna xwe bi ecban dide hskirin. Ez pareyek Bazd me Bazd j pareyek min e.



Tev ku cenab te Kurd e, tu dibj, tu bi ziman xwe y dayik zde nizan. Elaqedar v rew huner fotograf wnegir ji bo te i fade dikin? 

Dibjin, dil awa be, nefes j weha bhn dide. Cografyaya ku em l jiyane, bi tena ser xwe ne qedera me ye, l bel bi hin aliyan j qedera me ye. Ziman, deng awaza and ye. Li zozanan bi hozanan, qesran j bi dengbjan xwe fade dikir. L d li ser van erdan roj weke ber roniy venade. Weke ber dwan mal gundan yn civat j nnin. Me j av berda televzyon ew kursiy rnitine. Kmzanna Kurdiya min di serdema jenerasyona min de ten pirsgirka min b, l bel d di nif n de weke pirgirkeke git derdikeve pber me. Min bi wneyan ev pirsgirka xwe fade kir. Belk ev ji bo min areseriyek b, l bel ji bo nif n d nikare bibe areseriyek. Berovaj v, ji ber ku min nikarb ziman xwe ji qirika xwe dernim, min ji ronahiya ezman stavk diz min xwe fade kir. Ji ber quh min elimiy v ziman b, pirsgirka min a fmkirina w neb. Di encam de ens min heb ku ez v bi fotografan bnim zimn. L pirsgirka nif n, gelek girantir e pirsgirkeke cid ya civak j bi xwe re tne. Belk em karibin titek ku exs be bi huner fade bikin, l pirsgirkeke civak ancex em dikarin bi awayek and areser bikin. Mixabin plansaziyeke me ya and ya bi v reng nne. Gelek sedemn v hene belk j ev yek ewqas zehmetiy ji me re dike. 

Cenab te di fotografan de iqas ch dide hestn di r de? Kjan awirn di r de pirran bandora xwe li ser fotografn te dike, bi te didin hskirin?

Hezn xemgn, dihle ku ji ken gelek zdetir maslkn r werin bikarann. Hetta em dikarin bibjin ku s caran zdetir. Dibjin, qermokn di rye pr yan j kalek de kln tirb yn vne ne. Ev naneyn di r de weke ferhenga xeyaln ikest, , kfxwe, jan, gazincan, kelecanan, hviyan heta hem peyvn di zimn de ne. Dibe ku ji ber evqas ekere taz ne, li gelek aliyn cihan me maske vedtine, li Rojhilata Navn j rpo. Ji ber ku ji bo mil ikest, mil kirasek j heb. Ji bo r j pdiv bi rpo hat dtin. Li dewsa ku insan b r be, veartina ry d b adab exlaqek. Rpo dewsa berem girt. R, ew der ye ku li dern insn vedibe. Hezar rye jiyan hene. Di v arovey de bawer dikim ku qermonkn di r de rast j kla gora tevahiya jiyan ye.  

 

Serhad zozan hema bibje tim bi hev re tn bra mirova van; zozan, keriyn pez, ivan, cenab te van awa di kadraja xwe de bi cih dike? 

Di fotografan de em beeke gelek hindik zozanan jiyana li wir dibnin. Dema fotografan digirim, heta ji dest min t ez hewl didim ku insan xwezay, her weha ew jiyana ku ew t de ch digirin, weke rastiya w bixim kadraj kompozsyoneke ji rastiy dr nekim. 

 

Cenab te dikare behsa branneke xwe ya dema wnegirtin de bike? 

Di rastiy de bersva v pirs gelek zehmet e. Ji ber ku dema ji fetlnokan derbas dibe av kef dide. insan j bi dem re di bin bandora rokn pa yn hin fotografan de dimne. Ev tit, mijarek e ku zde nikare bte nivsandin, ji ber v yek ez fotograf hildibijrim. L ez dikarim ji bo v yek, tita ku min di pirsek de behs kir, weke mnakeke bidim; di prozbahiyeke Newroz de dema bi makneya xwe ya fotografan daketim qada Newroz, rast rek hatim. Bi alkariya hevaln min yn li qad berpirsyar bn, bey ku birndar bibim min ev bela li pey xwe hit. Ji ber ku fotograf pit ku weke dell t bikarann, ji ber binpkirina mafan ya elaqedar v yek, nerazbna insanan gelek zde bb. Xelk li meydana Newroz, nerazbneke ecb gelek hik nan wnegir makneya fotograf dab. d dem guherb. Ji bo desthilatdaran her r rbaz rwa b. Fotograf j dell her mezin y berbiav b. Deklanor d ne bguneh b. Insan d tirsiyabn dest bi r kiribn. 

 



Bk bizin



Ev wneyek e ku ji ber ceribandineke me ya amator a kirina filmek maye. Me xwestib jinn ciwan n ku nedixwestin bizewicin l bi zora malbata xwe dihatin zewicandin bi kurtefilmek bi awayek tesrker fade bikin me xwe li ceribandineke pik a kirina filmek qewimand. Dema ku me bkan kir kir, jina dikandar ji me pirs ka ji bo i ye. Pit ku bi mebesta me hisiya, nexwest pereyan ji me bistne; got, hn ji bo jinan karek dikin, ma dibe ku ez mesref ji we re derxim. V yek- gelek tesr li me kirib. Me kembera bk sor hit weke nana dl girtbn. Kes dixwaze dikare li navnana li jr li film temae bike:  

https://www.youtube.com/watch?v=OqcRHttT_EQ




Zarokn dibistana seretay iyayek din



Di dema xwepandaneke li meydana aredariya Bazd de dibistanek li meydan dinihr. Zarokan bang li min kir, ez m me henek li hev kirin, pa j min ev wne girt. Pit v bi salan min li kafeyeke li Bazd deh wneyn xwe ji bo pangeh daliqandin. Bi v reng hem mirovan aya xwe vexwar hem j by ku haya wan ji wan hebe, li pangehek geriyan. Rojek min dt ku ciwanek 17 sal li ber v fotograf sekin bi dvdirj li wne hr nihr. Ez m cem, min got, te di wne de xwe dt. W got, er. L ne bextewer b, bhtir xemgn b. Ji min re got, binihre, ha ev ez im, ev j heval min e, iy. Ez nizanim gelo sax e yan na...




Gulzer kur w



Gulzera Dn, kur w ew li erebokek siwar kiriye dibe mal. Pit ku aql Gulzer ji ser w die, mr w, w diterikne. d ji kolanan dimne gelek caran rast rn cins t. Di encama van destavtinan de zarok j j re dibin. Xelk navey w ba nas dike, jin j htram j re digirin. Jinan kram didan w, ew dikir mvan, ew dit por w e dikir. Gulzer d ne sax e, l bel rok serhatiyn w tn gotin.




Jinn Roja Jinan a Chan



Ev wne di alakiya bi rasthatina Roja Jinan a Chan a li Bazd hat girtin. Di wne de mirov dibne ku du hevaln hev n bi cilbergn gelr, hem bi cilbergn xwe hem j bi sekna xwe ji qelebalixa li dora xwe vediqetin.



127

YEN ZGR POLTKA